lonxam
Chim TO
Lật lại hồ sơ vụ cháy "phố vàng" ITC: 172 quầy kim hoàn biến thành tro chỉ sau vài giờ
Phan Hưng • 06/08/2026 09:16(TTV) - Ngày 29/10/2002, vụ hỏa hoạn tại Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC) không chỉ cướp đi sinh mạng của hàng chục người mà còn xóa sổ một trong những trung tâm kinh doanh vàng bạc, đá quý sầm uất nhất TP.HCM. Hơn hai thập kỷ trôi qua, thảm kịch vẫn để lại những bài học đắt giá về an toàn phòng cháy, quản trị rủi ro và bảo hiểm đối với ngành kim hoàn Việt Nam.
Lửa thiêu "phố vàng" giữa lòng Sài Gòn
Trước khi trở thành hiện trường của thảm họa cháy nổ nghiêm trọng nhất Việt Nam từ sau năm 1975, Trung tâm Thương mại Quốc tế (International Trade Center — ITC) là biểu tượng phồn hoa của Sài Gòn thời mở cửa. Tòa nhà 6 tầng, diện tích sàn 6.500m², dựng năm 1970 dưới tên Thương xá Tam Đa (Crystal Palace), được cải tạo lại năm 1985, nằm ở vị trí "vàng" với bốn mặt tiền Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Lê Lợi, Nguyễn Trung Trực, Lê Thánh Tôn, ngay trung tâm Quận 1.
Bên trong, ITC vận hành như một tổ hợp đa năng: 59 văn phòng cho thuê, khu mua sắm với 172 quầy kinh doanh vàng bạc đá quý, cùng vũ trường Blue, sân trượt băng, nhà hàng và căng-tin. Khu vực vàng bạc đá quý với mật độ quầy sạp dày đặc ngay tầng trệt và các tầng thấp biến ITC thành một trong những trung tâm giao dịch kim hoàn sầm uất nhất thành phố lúc bấy giờ, đông khách bất kể giờ nào trong ngày. Đáng chú ý, hoạt động kinh doanh vàng bạc tại đây có liên hệ với hệ thống của Công ty Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (SJC) - đơn vị trực thuộc Tổng Công ty Thương mại Sài Gòn (SATRA), cho thấy quy mô kinh doanh không chỉ là các tiểu thương cá thể mà còn gắn với mạng lưới doanh nghiệp nhà nước trong ngành kim hoàn.
Vụ cháy chiều 29/10/2002 bắt nguồn từ việc sửa chữa, thi công dàn đèn tại vũ trường Blue (khu vực tầng 2). Chủ cơ sở cửa sắt Nam Thông, ông Lâm Nghĩa Hòa, đưa thợ hàn chưa qua đào tạo đến thi công mà không có phương án an toàn, không giám sát tại chỗ. Tia lửa hàn bắn vào lớp mút xốp cách âm dễ bắt lửa của vũ trường. Khi phát hiện cháy, các thợ hàn đã bỏ chạy thay vì dập lửa, khiến đám cháy nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát.
Đến khoảng 13h30, khói đen bắt đầu bao trùm tòa nhà; đến 13h45 lửa và khói dày đặc đã ôm trọn phần trên. Lửa lan nhanh nhờ kết cấu "rỗng ruột" giữa các tầng và lượng lớn vật liệu dễ cháy. Nhiều người tìm đường thoát bằng ống nước, một số nhảy từ tầng 3, tầng 4 xuống đất, dẫn đến chấn thương nặng. Lực lượng phòng cháy chữa cháy TP.HCM gặp khó khăn nghiêm trọng: Vòi phun yếu, phương tiện lạc hậu, trong số 101 xe của Cảnh sát PCCC thành phố, có tới 68 xe đã quá hạn sử dụng, chờ thanh lý. Cửa kính và mặt tiền "xây bít" khiến việc đưa nước vào sâu bên trong gần như bất khả thi.
Đến 16h, ngọn lửa mới được khống chế cơ bản, nhưng công tác dập tắt hoàn toàn và tìm kiếm thi thể kéo dài đến tận đêm 29 và cả ngày 30/10. Vụ cháy đã khiến 60 người thiệt mạng, khoảng 70-90 người bị thương do bỏng, ngạt khói và chấn thương khi nhảy thoát thân. Đây được xem là thảm họa cháy nổ nghiêm trọng nhất tại Việt Nam kể từ sau năm 1975.
Nỗi đau riêng của "phố vàng"
Tổng thiệt hại tài sản được ước tính hơn 32-40 tỷ đồng thời giá 2002. Toàn bộ 59 văn phòng cho thuê và 172 quầy kinh doanh vàng bạc đá quý bị thiêu rụi hoặc hư hỏng nặng. Công ty giám định Crawford Việt Nam sau đó xác nhận: bêtông của tòa nhà bị sức nóng và ngọn lửa xâm hại quá nghiêm trọng, nứt và hư hỏng không thể phục hồi — kết luận này trở thành cơ sở để đập bỏ toàn bộ tòa nhà sau này.
Với riêng khối tiểu thương vàng bạc đá quý, thiệt hại mang tính đặc thù: Đây là loại tài sản có giá trị cao, thanh khoản nhanh, nhưng cũng dễ bị coi là "vô hình" trong thống kê thiệt hại chung của tòa nhà bởi phần lớn giá trị nằm ở hàng hóa (vàng, trang sức, đá quý) do từng chủ quầy sở hữu và tự bảo quản, chứ không nằm trong hợp đồng bảo hiểm kết cấu công trình. Trong khi ITC (chủ tòa nhà) được Bảo Minh bồi thường một phần trên hợp đồng bảo hiểm xây dựng và nội thất trị giá 12,3 tỷ đồng (phí bảo hiểm khoảng 40 triệu đồng/năm), và AIA - đơn vị thuê văn phòng cũng nhận đủ 7,2 tỷ đồng bảo hiểm, thì không có dữ liệu công khai cho thấy các quầy vàng bạc riêng lẻ có hợp đồng bảo hiểm tương tự. Đây chính là lỗ hổng khiến phần lớn tiểu thương kim hoàn gần như mất trắng vốn hàng hóa mà không có cơ chế bồi thường rõ ràng. Đây là một khoảng thiệt hại "vô danh" so với các con số bảo hiểm được công bố rộng rãi.
Về mặt thể chế, sự cố còn kéo theo hệ quả tổ chức: Ban Thường vụ Thành ủy TP.HCM sau đó kỷ luật cảnh cáo tập thể Đảng ủy Công ty SJC (thuộc Tổng Công ty Thương mại Sài Gòn) vì chưa làm tốt vai trò lãnh đạo liên quan đến công tác an toàn tại khu vực kinh doanh vàng bạc trong tòa nhà — cho thấy trách nhiệm quản lý ngành kim hoàn nhà nước cũng bị đặt vào diện xem xét.
Ông Lê Thanh Hải, Chủ tịch UBND TP.HCM khi đó, có mặt tại hiện trường ngay trong những giờ đầu và trực tiếp chỉ đạo công tác cứu hộ. Khoảng 15h, khi lửa vẫn bùng cháy phần trên tòa nhà, ông chỉ đạo lực lượng cứu hộ ưu tiên tuyệt đối việc cứu người, kể cả bằng biện pháp phá dỡ kết cấu: Có thể "đập vỡ những tấm la phông thông gió cản nước, đập các bức tường bên hông" để tạo đường thoát cho người bên trong.
Trả lời báo chí ngay tại hiện trường lúc 15h10, ông thẳng thắn nhìn nhận sự yếu kém của hệ thống phòng cháy chữa cháy thành phố, chỉ ra cụ thể: lực lượng PCCC thiếu trang bị bảo hộ đúng chuẩn (đáng lẽ phải có áo giáp, mặt nạ nhưng nhiều người chỉ mặc quần áo thường, có người lấy khăn trùm đầu), và thiết kế tòa nhà — mặt tiền xây bít, cửa kính kín — khiến việc đưa nước chữa cháy vào sâu bên trong gần như không thể thực hiện, trong khi phương tiện phá dỡ để tạo lối tiếp cận cũng không có sẵn.
Những ngày sau, ông tiếp tục hiện diện trong công tác xử lý hậu quả: Cùng Trung tướng Nguyễn Huy Hiệu (Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, người đã bay từ Hà Nội vào ngay trong ngày) gặp gỡ thân nhân các nạn nhân chưa nhận dạng được, chỉ đạo các biện pháp quyết liệt để việc nhận diện người thân được thực hiện nhanh và tốt nhất, cùng yêu cầu bảo quản thi thể một cách chu đáo.
Nhìn ở góc độ phân tích chính trị, việc ông Lê Thanh Hải xuất hiện trực tiếp tại hiện trường trong những giờ khủng hoảng đầu tiên, đưa ra chỉ đạo tác chiến cụ thể (phá dỡ kết cấu, ưu tiên cứu người) thay vì phát ngôn mang tính hình thức, đồng thời công khai nhận định về sự yếu kém của bộ máy PCCC ngay khi sự cố còn đang diễn ra — là một kiểu phản ứng khủng hoảng hiếm gặp trong bộ máy chính quyền đô thị Việt Nam giai đoạn đó, nơi thường có xu hướng chờ báo cáo tổng hợp rồi mới phát ngôn chính thức.
Một thập kỷ tranh chấp và bài học đô thị
Cơ quan điều tra khởi tố 11 bị can theo hai nhóm tội: Vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy (gồm chủ vũ trường Blue Nguyễn Văn Phương, thợ hàn, chủ cơ sở cửa sắt Lâm Nghĩa Hòa...) và thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng (gồm nguyên giám đốc ITC Chung Thị Mỹ Lệ và các cán bộ quản lý liên quan). Ông Lâm Nghĩa Hòa nhận mức án cao nhất với 7 năm tù giam. Bà Chung Thị Mỹ Lệ bị khai trừ Đảng, cách chức, buộc thôi việc trước khi vụ án ra tòa.
Về bồi thường dân sự, các bị cáo cùng ITC phải liên đới bồi thường cho mỗi gia đình nạn nhân hơn 1,3 tỷ đồng. Nhưng theo lời kể của thân nhân, số tiền thực nhận chỉ đủ trang trải chi phí đi lại, mai táng. Tranh chấp giữa Bảo Minh và ITC về khoản bồi thường bảo hiểm 7,4 tỷ đồng còn kéo dài tới hơn một thập kỷ sau, ra đến tòa phúc thẩm TAND Tối cao.
Vụ cháy ITC là lời cảnh báo sớm về rủi ro hệ thống trong các trung tâm thương mại đa công năng, nơi hoạt động giải trí (vũ trường), kinh doanh giá trị cao (vàng bạc đá quý) và văn phòng cùng tồn tại trong một kết cấu kín, thiếu tiêu chuẩn PCCC hiện đại. Hai mươi năm sau, khu đất ITC được quy hoạch xây tháp SJC Tower do Công ty CP Sài Gòn Kim Cương làm chủ đầu tư, vốn khoảng 137 triệu USD, định hướng trở lại làm trung tâm trưng bày, kinh doanh vàng bạc đá quý quy mô lớn nhất thành phố. Vòng lặp lịch sử ấy, từ một trung tâm vàng bạc bị thiêu rụi đến kế hoạch xây dựng một trung tâm vàng bạc mới ngay trên nền đất cũ là một chi tiết giàu tính biểu tượng cho bất kỳ ký sự phân tích nào về đô thị hóa và rủi ro tại Sài Gòn - TP.HCM.
Lật lại hồ sơ vụ cháy 'phố vàng' ITC: 172 quầy kim hoàn biến thành tro chỉ sau vài giờ
(TTV) - Ngày 29/10/2002, vụ hỏa hoạn tại Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC) không chỉ cướp đi sinh mạng của hàng chục người mà còn xóa sổ một trong những...